Υπογονιμότητα: Τι μας δείχνει το σπερμοδιάγραμμα
Γράφει ο Ουρολόγος Χριστοδούλου Αναστάσιος*
Η υπογονιμότητα είναι η αδυναμία επίτευξης εγκυμοσύνης μέσα σε ένα χρονικό διάστημα ενός έτους τακτικών και χωρίς προφύλαξη σεξουαλικών επαφών. Για τις γυναίκες που είναι άνω των 35 ετών, το διάστημα αυτό μειώνεται στους 6 μήνες. Ωστόσο, αν το ζευγάρι είναι κάτω των 35 ετών αξίζει να προσπαθήσει για ένα ακόμη έτος πριν προχωρήσει σε κάποια μέθοδο υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.
Για να τεθεί η διάγνωση του υπογόνιμου άνδρα θα πρέπει να γίνει κλινική εξέταση από τον ουρολόγο και να ληφθεί λεπτομερές ιατρικό ιστορικό. Κατά την εξέταση ο ιατρός θα προχωρήσει σε υπερηχογράφημα όρχεων όπου θα διαγνωστεί η ύπαρξη κιρσοκήλης ή όχι, θα σταλεί βασικός εργαστηριακός έλεγχος και θα ζητηθεί από τον άνδρα να δώσει το σπέρμα του για σπερμοδιάγραμμα.
Σπερμοδιάγραμμα
Το σπερμοδιάγραμμα είναι μία εξέταση σπέρματος που γίνεται από εξειδικευμένα κέντρα και γιατρούς και κατά την οποία μετράται ο όγκος του σπέρματος, η συγκέντρωση των σπερματοζωαρίων ανά ml σπέρματος, ο συνολικός αριθμός των σπερματοζωαρίων και η κινητικότητά τους. Δεν υπάρχουν σαφή όρια μεταξύ υγιούς και παθολογικού σπερμοδιαγράμματος. Ωστόσο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας το 2021 έχει θέσει κάποια όρια, κάτω από τα οποία μειώνονται οι πιθανότητες αυτόματης σύλληψης.
Το σπερμοδιάγραμμα αποτελεί τη βασική εξέταση στο πλαίσιο της διερεύνησης της ανδρικής γονιμότητας. Πρόκειται για μία πολύ σημαντική εξέταση, αν αναλογιστεί κανείς ότι σε περίπου 30% των υπογόνιμων ζευγαριών η υπογονιμότητα οφείλεται στον ανδρικό παράγοντα, ενώ σε ποσοστό περίπου 50% η υπογονιμότητα οφείλεται σε συνδυασμό ανδρικού και γυναικείου παράγοντα.
Η αξιοπιστία των αποτελεσμάτων του σπερμοδιαγράμματος παίζει καθοριστικό ρόλο στη σωστή καθοδήγηση του ζευγαριού στην προσπάθεια απόκτησης ενός παιδιού. Συνεπώς, η διεξαγωγή αυτής της εξέτασης θα πρέπει να γίνεται υπό τις σωστές προϋποθέσεις:
α) επιλογή ενός εξειδικευμένου και πιστοποιημένου εργαστηρίου, το οποίο να διαθέτει έμπειρο και υψηλού επιπέδου κατάρτισης επιστημονικό προσωπικό, σύγχρονο εξοπλισμό και μεγάλη εμπειρία στη διεξαγωγή εξετάσεων στο πλαίσιο εργαστηριακής διερεύνησης της ανδρικής γονιμότητας.
β) Παροχή σαφών οδηγιών από τον ουρολόγο-εργαστήριο σχετικά με τη λήψη των δειγμάτων και τήρηση αυτών από τον εξεταζόμενο.
Σπερμοδιάγραμμα / Οδηγίες Συλλογής Δείγματος
Η λήψη του δείγματος σπέρματος να πραγματοποιείται σε χώρο πλησίον του εργαστηρίου, ώστε να περιορισθεί η έκθεση του δείγματος σε θερμοκρασιακές διακυμάνσεις και να υπάρχει δυνατότητα ελέγχου ανάμεσα στην ώρα λήψης και την ώρα εξέτασης του δείγματος.
Σε περίπτωση που χρειαστεί η λήψη του δείγματος να πραγματοποιηθεί στο σπίτι, θα πρέπει να δοθούν σαφείς οδηγίες στον εξεταζόμενο σχετικά με τη συλλογή του δείγματος και τη μεταφορά του στο εργαστήριο. Συγκεκριμένα, ο εξεταζόμενος θα πρέπει να σημειώσει την ακριβή ώρα λήψης του δείγματος και να το παραδώσει στο εργαστήριο εντός μίας ώρας το πολύ από την ώρα συλλογής. Επίσης, κατά τη μεταφορά του δείγματος στο εργαστήριο, το δείγμα θα πρέπει να διατηρηθεί σε θερμοκρασίες από 20ο C έως 37ο C.
Η συλλογή του δείγματος θα πρέπει να πραγματοποιείται μετά από λίγες μέρες αποχής από σεξουαλική δραστηριότητα (εκσπερμάτιση): Ελάχιστος χρόνος αποχής 2 ημέρες και μέγιστος χρόνος αποχής 4 ημέρες.
Θα πρέπει να πραγματοποιηθεί πλήρης συλλογή του δείγματος, ενώ οποιαδήποτε απώλεια ποσότητας κατά τη συλλογή θα πρέπει να αναφερθεί στο προσωπικό του εργαστηρίου.
Σπερμοδιάγραμμα: Τι δείχνει
Η εξέταση του σπερμοδιαγράμματος περιέχει αποτελέσματα μακροσκοπικών και μικροσκοπικών παρατηρήσεων του δείγματος σπέρματος.
Τα αποτελέσματα των μακροσκοπικών παρατηρήσεων αναφέρουν πληροφορίες οι οποίες περιλαμβάνουν κυρίως τον χρόνο ρευστοποίησης του δείγματος, την εμφάνιση (χρώμα), τον όγκο, το ιξώδες (γλοιότητα) και το pH.
Τα αποτελέσματα των μικροσκοπικών παρατηρήσεων αναφέρονται σε μετρήσεις που αφορούν τη συγκέντρωση (αριθμό) των σπερματοζωαρίων, την κινητικότητά τους, τη μορφολογία τους, την παρουσία άλλων κυτταρικών στοιχείων στο δείγμα σπέρματος και την ενδεχόμενη παρουσία συγκολλήσεων μεταξύ σπερματοζωαρίων.
Συγκέντρωση Σπερματοζωαρίων
Σχετικά με τη συγκέντρωση των σπερματοζωαρίων, αυτή υπολογίζεται σε εκατομμύρια σπερματοζωαρίων ανά ml. Ο συνολικός αριθμός των σπερματοζωαρίων αναφέρεται στον αριθμό των σπερματοζωαρίων που περιέχονται στο συνολικό όγκο του δείγματος που συλλέχθηκε. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, η τιμή αναφοράς για τη συγκέντρωση των σπερματοζωαρίων είναι τουλάχιστον 15.000.000/ml ή ο συνολικός αριθμός τουλάχιστον 39.000.000.
Κινητικότητα Σπερματοζωαρίων
Η κινητικότητα των σπερματοζωαρίων εκφράζεται σε ποσοστά επί τοις εκατό. Τα σπερματοζωάρια, ανάλογα με την κινητικότητά τους κατατάσσονται σε μία από τις εξής τέσσερις κατηγορίες:
- Α) σπερματοζωάρια με ταχεία προωθητική κίνηση,
- Β) σπερματοζωάρια με βραδεία προωθητική κίνηση,
- Γ) σπερματοζωάρια με επιτόπια κίνηση,
- Δ) ακίνητα σπερματοζωάρια.
Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, οι τιμές αναφοράς για την κινητικότητα σπερματοζωαρίων είναι: ταχεία προωθητική κίνηση (Α) ≥32% ή το άθροισμα ταχείας και βραδείας προωθητικής κίνησης (Α+Β) ≥ 40%.
Μορφολογία Σπερματοζωαρίων
Η μορφολογική ανάλυση των σπερματοζωαρίων δείχνει το ποσοστό των σπερματοζωαρίων που φέρουν μορφολογικές ανωμαλίες, μετά από λεπτομερή μικροσκοπική παρατήρηση σε σπερματοζωάρια που έχουν υποστεί επεξεργασία με ειδικές χρωστικές. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, η τιμή αναφοράς για τα σπερματοζωάρια με απόλυτα φυσιολογική μορφολογία ορίζεται κατ’ ελάχιστο στο 4%.
Η παρουσία άλλων κυτταρικών στοιχείων, εκτός των σπερματοζωαρίων, σε ένα δείγμα σπέρματος μπορεί να αποτελεί ένδειξη διαταραχής της ορχικής λειτουργίας (αυξημένη παρουσία ανώριμων μορφών σπερματοζωαρίων) ή ένδειξη φλεγμονής των επικουρικών αδένων (αυξημένη παρουσία λευκοκυττάρων).
Κατακερματισμός του DNA
O κατακερματισμός του DNA των σπερματοζωαρίων αποτελεί μια νέα εξέταση για την εκτίμηση της ανδρικής υπογονιμότητας και γίνεται με έλεγχο δείγματος σπέρματος.
Η μέτρηση του κατακερματισμού του DNA του σπέρματος (DFI) χρησιμοποιείται στη διερεύνηση της ανδρικής γονιμότητας, καθώς και για τον έλεγχο επαναλαμβανόμενων αποτυχημένων προσπαθειών εξωσωματικής γονιμοποίησης, πρόωρων τοκετών και αποβολών.
Τα αποτελέσματα ανακοινώνονται ως DFI (DNA Fragmentation Index) δηλαδή ως δείκτης (%) των σπερματοζωαρίων του δείγματος με κατακερματισμένο DNA. Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία τα αποτελέσματα κατανέμονται σε τρεις σημαντικές κατηγορίες ανάλογα με το δείκτη κατάτμησης ή κατακερματισμού DFI (%) στο σπέρμα οι οποίες είναι:
· DFI ≤ 24%: χαμηλό ποσοστό σπερματοζωαρίων με κατακερματισμένο DNA, χαμηλή πιθανότητα υπογονιμότητας
· DFI 25-49%: μέτριο ποσοστό σπερματοζωαρίων με κατακερματισμένο DNA, αυξημένη πιθανότητα υπογονιμότητας
· DFI > 50%: πολύ υψηλό ποσοστό σπερματοζωαρίων με κατακερματισμένο DNA, υψηλή πιθανότητα υπογονιμότητας και αποτυχίας IVF
Οξειδωτικό Stress
Το οξειδωτικό στρες φαίνεται να είναι ο “κρυφός” εχθρός για το σπέρμα. Είναι αποτέλεσμα της παραγωγής ελεύθερων ριζών οξυγόνου από τα κύτταρα. Η παραγωγή ελεύθερων ριζών σε μικρές ποσότητες είναι φυσιολογική και απαραίτητη διαδικασία για την ομαλή λειτουργία των κυττάρων, το οποίο ισχύει και για την περίπτωση των σπερματοζωαρίων.
Ωστόσο, διάφοροι περιβαλλοντικοί παράγοντες (κάπνισμα, κατανάλωση αλκοόλ, άσκηση, κ.ά.) μπορεί να οδηγήσουν στη δραματική αύξηση των ελεύθερων ριζών, γεγονός που επηρεάζει σημαντικά τις φυσιολογικές κυτταρικές λειτουργίες.
Ειδικότερα, το οξειδωτικό στρες στο σπέρμα είναι ένας βασικός αιτιολογικός παράγοντας της ανδρικής υπογονιμότητας, ιδίως στην ιδιοπαθή και ανεξήγητη υπογονιμότητα, καθώς συνδέεται με τον κατακερματισμό του DNA των σπερματοζωαρίων.
Ο έλεγχος οξειδωτικού στρες ενδείκνυται ιδιαιτέρως στις ακόλουθες ομάδες:
- ζευγάρια που αντιμετωπίζουν ιδιοπαθή ανδρική υπογονιμότητα
- ζευγάρια με ιστορικό επαναλαμβανόμενων αποβολών ή αποτυχημένων προσπαθειών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής
- άντρες με λοιμώξεις του αναπαραγωγικού συστήματος (π.χ. προστατίτιδα)
- άντρες με επιβαρυντικό τρόπο ζωής (π.χ. κάπνισμα, διατροφικές συνήθειες, έλλειψη ή υπερβολική άσκηση, κτλ)
Πώς γίνεται η εξέταση
Γίνεται στο ίδιο δείγμα σπέρματος που θα χρησιμοποιειθεί για το σπερμοδιάγραμμα.
Συνοψίζοντας, είναι απαραίτητο να κατανοήσει κανείς πως μία τόσο σημαντική εξέταση για την εκτίμηση της ανδρικής γονιμότητας πρέπει να γίνεται από ειδικούς επιστήμονες, σε αναγνωρισμένα κέντρα και ακολουθώντας τις κατάλληλες οδηγίες, έτσι ώστε τα αποτελέσματα του σπερμοδιαγράμματος, όχι μόνο να είναι αξιόπιστα, αλλά και να μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά στη σωστή καθοδήγηση του ζευγαριού προς το επιθυμητό αποτέλεσμα, δηλαδή την επίτευξη εγκυμοσύνης στο συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα.
*ΚΛΕΙΣΤΕ ΡΑΝΤΕΒΟΥ ΣΤΟ ΠΟΛΥΙΑΤΡΕΙΟ ΑΓΙΑΣ (2494022810) ΓΙΑ ΠΡΟΛΗΨΗ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΑΣ ΠΑΘΗΣΕΩΝ
ΕΝΗΜΕΡΩΘΕΙΤΕ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΤΟΥ ΙΑΤΡΟΥ:
